Θρησκείες

Ποια είναι η θρησκεία στο Ιράν;

Η κύρια θρησκεία στο Ιράν είναι το Ισλάμ, και ειδικότερα ο Δωδεκατιστικός Σιιτισμός, που αποτελεί και την επίσημη κρατική θρησκεία της χώρας. Η μεγάλη πλειονότητα των Ιρανών ανήκει σε αυτό το ρεύμα του Ισλάμ, ενώ στη χώρα υπάρχουν επίσης σουνιτικές κοινότητες, καθώς και μικρότερες θρησκευτικές μειονότητες, όπως χριστιανοί, εβραίοι και Ζωροάστρες και αυτές είναι οι αναγνωρισμένες θρησκείες στο Ιράν που κάθε θρησκευτική μειονότητα έχει από έναν βουλευτή στο Ιρανικό κοινοβούλιο προκειμένου να μην περαστεί κάποιο νομοσχέδιο εις αβρός τους.

Ο Σιιτισμός είναι ένα από τα δύο μεγάλα ρεύματα του Ισλάμ, με το άλλο να είναι ο Σουνιτισμός. Η βασική διαφορά ανάμεσά τους ξεκινά από το ζήτημα της διαδοχής του Προφήτη Μωάμεθ. Οι Σιίτες πιστεύουν ότι η ηγεσία της μουσουλμανικής κοινότητας έπρεπε να περάσει στον Αλί, γαμπρό και ξάδελφο του Προφήτη, και στη συνέχεια στους απογόνους του. Από αυτή τη γραμμή προέκυψε η ιδιαίτερη θέση των Ιμάμηδων στη σιιτική παράδοση.

Στο Ιράν κυριαρχεί ειδικά ο Δωδεκατιστικός Σιιτισμός, δηλαδή το ρεύμα που αναγνωρίζει μια ακολουθία δώδεκα Ιμάμηδων. Σύμφωνα με αυτή την παράδοση, ο δωδέκατος Ιμάμης δεν πέθανε αλλά βρίσκεται σε «απόκρυψη» και θα επανεμφανιστεί στο τέλος των καιρών ως ο Μαχντί μαζί με τον Ιησού χρηστό. Η πίστη αυτή έχει πολύ σημαντική θέση στη θρησκευτική σκέψη και στη συλλογική ταυτότητα του ιρανικού σιιτισμού.

Ένα από τα στοιχεία που χαρακτηρίζουν έντονα τη θρησκευτική ζωή στο Ιράν είναι η ιδιαίτερη τιμή προς τους Ιμάμηδες και κυρίως η μνήμη του μαρτυρίου του Ιμάμη Χουσεΐν στην μάχη του Καρμπάλα. Η ανάμνηση αυτού του γεγονότος κατέχει κεντρική θέση στη σιιτική ευσέβεια και εκφράζεται μέσα από τελετές, θρησκευτικές συγκεντρώσεις και την περίοδο της Ασούρα, που έχει ιδιαίτερη συναισθηματική και συμβολική σημασία για τους πιστούς.

Η σημερινή θρησκευτική ταυτότητα του Ιράν έχει και βαθιές ιστορικές ρίζες. Αν και η Περσία δεν ήταν πάντοτε κατά πλειονότητα σιιτική, η μεγάλη καμπή ήρθε με τη δυναστεία των Σαφαβιδών, οι οποίοι καθιέρωσαν τον Δωδεκατιστικό Σιιτισμό ως κρατική θρησκεία. Η εξέλιξη αυτή έπαιξε καθοριστικό ρόλο στη διαμόρφωση της ιδιαίτερης θρησκευτικής και πολιτισμικής φυσιογνωμίας του Ιράν.

Σήμερα, η θρησκεία στο Ιράν δεν είναι μόνο προσωπική πίστη ή πολιτισμική παράδοση, αλλά και βασικό στοιχείο της δημόσιας ζωής και της εθνικής ταυτότητας. Ο Σιιτισμός επηρεάζει τις τελετές, τη συλλογική μνήμη, τη θρησκευτική εκπαίδευση και ευρύτερα τον τρόπο με τον οποίο η χώρα αντιλαμβάνεται την ιστορική και πνευματική της συνέχεια

Η θρησκεία στο Ιράν και ο ρόλος του Ανώτατου Θρησκευτικού Ηγέτη

Στο Ιράν, η θρησκεία δεν αποτελεί μόνο στοιχείο της κοινωνικής και πολιτισμικής ζωής, αλλά και βασικό πυλώνα του ίδιου του πολιτικού συστήματος. Η Ισλαμική Δημοκρατία στηρίζεται θεσμικά στον Δωδεκατιστικό Σιιτισμό, που αποτελεί την επίσημη κρατική θρησκεία και το θρησκευτικό πλαίσιο πάνω στο οποίο έχει οικοδομηθεί το κράτος. Η μεγάλη πλειονότητα του πληθυσμού ανήκει σε αυτό το ρεύμα του Ισλάμ, ενώ υπάρχουν επίσης σουνιτικές και άλλες θρησκευτικές μειονότητες.

Στην κορυφή του συστήματος βρίσκεται ο Ανώτατος Θρησκευτικός Ηγέτης, ο οποίος δεν είναι απλώς ένας πνευματικός ή συμβολικός αρχηγός. Στο ιρανικό πολιτειακό μοντέλο αποτελεί τον ανώτατο άρχοντα του κράτους, με εξουσίες που επεκτείνονται πολύ πέρα από τον θρησκευτικό τομέα. Σύμφωνα με το Σύνταγμα της χώρας, οι βασικές εξουσίες του κράτους λειτουργούν υπό την εποπτεία της Ηγεσίας, ενώ ο Ανώτατος Ηγέτης έχει καθοριστικό λόγο στη γενική κατεύθυνση του πολιτεύματος, στην άμυνα, στις ένοπλες δυνάμεις και στον διορισμό κορυφαίων αξιωματούχων.

Αυτό σημαίνει ότι η σχέση του με την πολιτική είναι άμεση και ουσιαστική. Παρότι το Ιράν διαθέτει πρόεδρο, κυβέρνηση, κοινοβούλιο και εκλογικές διαδικασίες, το ανώτατο επίπεδο εξουσίας δεν βρίσκεται αποκλειστικά στα εκλεγμένα όργανα. Ο Ανώτατος Ηγέτης επηρεάζει τη στρατηγική κατεύθυνση της χώρας και έχει σημαντική επιρροή στη λειτουργία των βασικών θεσμών. Αναλύσεις για το ιρανικό σύστημα εξουσίας επισημαίνουν ότι πρόκειται για το ισχυρότερο κέντρο αποφάσεων στη χώρα.

Ιδιαίτερη σημασία έχει και ο ρόλος θεσμών όπως το Συμβούλιο των Φρουρών, το οποίο εξετάζει αν οι νόμοι συμφωνούν με το Σύνταγμα και τις ισλαμικές αρχές, ενώ ταυτόχρονα ελέγχει ποιοι υποψήφιοι μπορούν να συμμετάσχουν στις εκλογές. Μέσω τέτοιων θεσμών, η επιρροή της θρησκευτικής ηγεσίας επεκτείνεται άμεσα και στην πολιτική ζωή της χώρας.

Με απλά λόγια, στο Ιράν η θρησκεία και η πολιτική είναι στενά συνδεδεμένες. Ο Ανώτατος Θρησκευτικός Ηγέτης δεν λειτουργεί μόνο ως θρησκευτικός καθοδηγητής, αλλά και ως ο βασικός εγγυητής της ιδεολογικής και πολιτικής ταυτότητας του κράτους. Για αυτό και η επιρροή του παραμένει καθοριστική σε όλα τα μεγάλα ζητήματα της χώρας, από την εσωτερική πολιτική έως τη διεθνή στρατηγική.

Τι είναι ο Σιιτισμός και ποιες είναι οι βασικές διαφορές του από τον Σουνιτισμό;

ΙΣΛΑΜ από την οπτική του Σιισμού – 2020 – ​Η Προέλευση, τα Πιστεύω και οι Πρακτικές

Ο Σιιτισμός είναι ένα από τα δύο μεγάλα ρεύματα του Ισλάμ, με το άλλο να είναι ο Σουνιτισμός. Και τα δύο ανήκουν στην ίδια θρησκεία, δηλαδή το Ισλάμ, και μοιράζονται βασικά στοιχεία πίστης, όπως την πίστη στον έναν Θεό, στο Κοράνι και στον Προφήτη Μωάμεθ. Η βασική διαφορά τους ξεκινά από το ζήτημα της ηγεσίας της μουσουλμανικής κοινότητας μετά τον θάνατο του Μωάμεθ το 632 μ.Χ.

Οι Σιίτες πιστεύουν ότι η ηγεσία έπρεπε να περάσει στον Αλί, ξάδελφο και γαμπρό του Προφήτη, και στη συνέχεια στους απογόνους του. Από αυτή την αντίληψη προέκυψε η ιδιαίτερη σημασία των Ιμάμηδων στη σιιτική παράδοση. Οι Σουνίτες, αντίθετα, αναγνώρισαν ως νόμιμους διαδόχους τους πρώτους χαλίφες της μουσουλμανικής κοινότητας και διαμόρφωσαν διαφορετική αντίληψη για τη θρησκευτική και πολιτική ηγεσία.

Το κυρίαρχο σιιτικό ρεύμα στο Ιράν είναι ο Δωδεκατιστικός Σιιτισμός. Σύμφωνα με αυτή την παράδοση, υπάρχουν δώδεκα Ιμάμηδες, οι οποίοι θεωρούνται οι νόμιμοι πνευματικοί οδηγοί της κοινότητας. Ιδιαίτερη θέση έχει ο δωδέκατος Ιμάμης, ο οποίος, σύμφωνα με τη σιιτική πίστη, βρίσκεται σε «απόκρυψη» και θα επανεμφανιστεί στο μέλλον ως ο Μαχντί. Αυτή η πίστη αποτελεί βασικό στοιχείο της σιιτικής θεολογίας και έχει βαθιά επιρροή στη θρησκευτική ταυτότητα του Ιράν.

Μία ακόμη σημαντική διαφορά αφορά τη θρησκευτική αυθεντία. Στον Σιιτισμό, και ειδικά στον Δωδεκατιστικό Σιιτισμό, οι Ιμάμηδες και η διδασκαλία τους έχουν κεντρική σημασία, ενώ αργότερα αναπτύχθηκε και ο θεσμός των ανώτερων θρησκευτικών λογίων που καθοδηγούν τους πιστούς σε ζητήματα πίστης και πρακτικής. Στον Σουνιτισμό, η έμφαση δίνεται περισσότερο στη συλλογική παράδοση της κοινότητας, στη Σούννα και στις σχολές ισλαμικού δικαίου, χωρίς να υπάρχει η ίδια θεολογική έννοια του αλάνθαστου ή θεόθεν ορισμένου Ιμάμη.

Διαφορές υπάρχουν και στο τελετουργικό και στη θρησκευτική μνήμη. Στον Σιιτισμό έχει πολύ μεγάλη σημασία η μνήμη του μαρτυρίου του Ιμάμη Χουσεΐν στην Καρμπάλα, γεγονός που κατέχει κεντρική θέση στη θρησκευτική ευσέβεια των Σιιτών. Αντίστοιχα, ο Σουνιτισμός δίνει έμφαση σε διαφορετικές ιστορικές και θεολογικές παραδόσεις, αν και και τα δύο ρεύματα παραμένουν μέσα στον κοινό κορμό του Ισλάμ.

Σήμερα, οι Σουνίτες αποτελούν την πλειονότητα των μουσουλμάνων παγκοσμίως, ενώ οι Σιίτες είναι η μικρότερη από τις δύο μεγάλες κοινότητες. Στο Ιράν, όμως, η μεγάλη πλειονότητα του πληθυσμού είναι Σιίτες Δωδεκατιστές, και αυτός είναι ο λόγος που ο Σιιτισμός συνδέεται τόσο έντονα με την ιρανική θρησκευτική και ιστορική ταυτότητα. Η καθιέρωσή του ως επίσημης θρησκείας του ιρανικού κράτους ανάγεται στην εποχή των Σαφαβιδών, από το 1501 και μετά.

Συνοπτικά: Σιιτισμός και Σουνιτισμός

Σιιτισμός

• Πιστεύει ότι η ηγεσία μετά τον Μωάμεθ ανήκε στον Αλή και στους απογόνους του.
• Δίνει κεντρική θέση στους Ιμάμηδες.
• Στο Ιράν κυριαρχεί η μορφή του Δωδεκατιστικού Σιιτισμού.
• Έχει έντονη έμφαση στη μνήμη της Καρμπάλα και του Ιμάμη Χουσεΐν.

Σουνιτισμός

• Αναγνωρίζει τους πρώτους χαλίφες ως νόμιμους διαδόχους του Μωάμεθ.
• Δίνει μεγαλύτερη έμφαση στη Σούννα, στην κοινότητα και στις σχολές δικαίου.
• Αποτελεί το μεγαλύτερο ρεύμα του Ισλάμ παγκοσμίως.

Με απλά λόγια, ο Σιιτισμός και ο Σουνιτισμός δεν είναι δύο διαφορετικές θρησκείες, αλλά τα δύο μεγάλα ιστορικά ρεύματα του ίδιου θρησκευτικού κόσμου, του Ισλάμ. Η βασική τους διαφορά αφορά το ποιος είχε τη νόμιμη ηγεσία μετά τον Μωάμεθ, αλλά με το πέρασμα των αιώνων η διαφορά αυτή επηρέασε και τη θεολογία, τη θρησκευτική αυθεντία, τις τελετές και την ιστορική ταυτότητα των κοινοτήτων.

Μουσουλμανικές χώρες: πού κυριαρχούν Σουνίτες, Σιίτες και άλλα ρεύματα;

Το Ισλάμ δεν είναι ενιαίο ως προς τα επιμέρους θρησκευτικά του ρεύματα. Τα δύο μεγάλα ιστορικά ρεύματα είναι ο Σουνιτισμός και ο Σιιτισμός, ενώ υπάρχουν και μικρότερες κοινότητες ή ιδιαίτερες παραδόσεις, όπως οι Ιμπαντίτες στο Ομάν. Σε παγκόσμιο επίπεδο, οι Σουνίτες αποτελούν περίπου το 87%–90% των μουσουλμάνων και οι Σιίτες περίπου το 10%–13%.

Στις περισσότερες μουσουλμανικές χώρες κυριαρχεί ο Σουνιτισμός. Αυτό ισχύει σε κράτη όπως η Σαουδική Αραβία, η Αίγυπτος, η Ιορδανία, το Μαρόκο, η Αλγερία, η Τυνησία, η Λιβύη, η Σομαλία και η Τουρκία, αν και σε ορισμένες από αυτές υπάρχουν και σημαντικές εσωτερικές ιδιαιτερότητες ή μικρότερες μειονότητες. Για παράδειγμα, η Britannica σημειώνει ότι στη Σαουδική Αραβία οι περισσότεροι ντόπιοι είναι Σουνίτες, ενώ το Pew και η Britannica περιγράφουν συνολικά τον Σουνιτισμό ως το μεγαλύτερο ρεύμα του Ισλάμ διεθνώς.

Οι χώρες με σιιτική πλειοψηφία είναι πολύ λιγότερες. Σύμφωνα με το Pew, τέσσερις χώρες έχουν σιιτική πλειοψηφία: το Ιράν με περίπου 93% των μουσουλμάνων του να είναι Σιίτες, το Ιράκ με περίπου 67%, το Αζερμπαϊτζάν με περίπου 70% και το Μπαχρέιν επίσης με περίπου 70%. Στο Ιράν ειδικά, η μεγάλη πλειονότητα των κατοίκων ανήκει στον Δωδεκατιστικό Σιιτισμό, που είναι και η επίσημη κρατική θρησκεία.

Υπάρχουν επίσης χώρες όπου, παρότι κυριαρχεί ο Σουνιτισμός, υπάρχει μεγάλη και πολιτικά ή κοινωνικά σημαντική σιιτική μειονότητα. Τέτοιες περιπτώσεις είναι το Πακιστάν και το Αφγανιστάν, όπου το Pew δίνει συνήθως εύρος 10%–15% Σιιτών, καθώς και το Κουβέιτ, το Κατάρ, η Υεμένη και ο Λίβανος, όπου η θρησκευτική εικόνα είναι πιο σύνθετη και δεν χωρά πάντα σε απλή κατηγοριοποίηση.

Ιδιαίτερη περίπτωση αποτελεί το Ομάν, όπου σημαντικό ρόλο δεν έχουν ούτε οι Σουνίτες ούτε οι Σιίτες ως καθαρή πλειοψηφική ταυτότητα, αλλά ο Ιμπαντισμός, ένα ξεχωριστό ρεύμα του Ισλάμ με δική του ιστορική πορεία. Αυτή είναι μία από τις βασικές υπενθυμίσεις ότι ο μουσουλμανικός κόσμος δεν χωρίζεται πάντα απλά και μόνο σε δύο κατηγορίες.

Χρειάζεται επίσης προσοχή όταν μιλάμε για ποσοστά. Σε αρκετές χώρες δεν υπάρχουν απόλυτα ακριβείς και πρόσφατες επίσημες απογραφές με λεπτομερή θρησκευτική κατανομή, οπότε οι αριθμοί που χρησιμοποιούνται διεθνώς είναι συνήθως εκτιμήσεις από μεγάλα ερευνητικά ιδρύματα, όπως το Pew Research Center. Αυτό σημαίνει ότι σε ορισμένες περιπτώσεις βλέπουμε εύρη ποσοστών και όχι έναν απόλυτο αριθμό.

Συνοπτική εικόνα

Κυρίως σουνιτικές χώρες

• Σαουδική Αραβία
• Αίγυπτος
• Ιορδανία
• Μαρόκο
• Αλγερία
• Τυνησία
• Λιβύη
• Σομαλία
• Τουρκία
• Πακιστάν
• Αφγανιστάν

Χώρες με σιιτική πλειοψηφία

• Ιράν
• Ιράκ
• Αζερμπαϊτζάν
• Μπαχρέιν

Χώρες με ιδιαίτερη ή μικτή εικόνα

• Λίβανος
• Υεμένη
• Κουβέιτ
• Κατάρ
• Ομάν

Με απλά λόγια, ο μουσουλμανικός κόσμος είναι πολύ πιο σύνθετος απ’ όσο συχνά παρουσιάζεται. Οι περισσότερες μουσουλμανικές χώρες είναι κατά πλειονότητα σουνιτικές, λίγες είναι κατά πλειονότητα σιιτικές, ενώ σε ορισμένες χώρες υπάρχουν ισχυρές μειονότητες ή ξεχωριστές θρησκευτικές παραδόσεις που κάνουν την εικόνα πιο σύνθετη.

Δεν πρέπει να ταυτίζουμε τα ακραία ισλαμιστικά κινήματα με τον μέσο μουσουλμάνο

Στη διεθνή δημόσια συζήτηση γίνεται συχνά το λάθος να ταυτίζονται οι ακραίες ισλαμιστικές οργανώσεις με το σύνολο των μουσουλμάνων ή ακόμη και με το ίδιο το Ισλάμ. Στην πραγματικότητα, αυτή η γενίκευση είναι λανθασμένη και άδικη.

Το Ισλάμ είναι μία από τις μεγάλες θρησκείες του κόσμου, με εκατομμύρια πιστούς σε διαφορετικές χώρες, κοινωνίες και πολιτισμικά περιβάλλοντα. Όπως συμβαίνει με κάθε μεγάλη θρησκεία, έτσι και στο Ισλάμ υπάρχουν πολλές διαφορετικές παραδόσεις, ερμηνείες και τρόποι έκφρασης της πίστης. Δεν εκπροσωπούν όλοι οι μουσουλμάνοι τις ίδιες πολιτικές ή ιδεολογικές αντιλήψεις, ούτε μπορούν να κρίνονται συλλογικά από τις πράξεις ακραίων ομάδων.

Τα εξτρεμιστικά ισλαμιστικά κινήματα αποτελούν συγκεκριμένες ιδεολογικές και πολιτικές εκδοχές, όχι τη φυσική έκφραση του Ισλάμ στο σύνολό του. (π.χ. Σαλαφίτες και Ουαχαμπίτες )  Η θρησκεία δεν ταυτίζεται με τη βία, τον φανατισμό ή την επιβολή. Για τους περισσότερους μουσουλμάνους, το Ισλάμ είναι πάνω απ’ όλα πίστη, προσευχή, ηθική, οικογένεια και καθημερινή ζωή.

Γι’ αυτό και είναι σημαντικό να ξεχωρίζουμε τη θρησκεία από τον εξτρεμισμό. Όταν όλες οι μουσουλμανικές κοινωνίες παρουσιάζονται μέσα από το πρίσμα των πιο ακραίων εκφράσεων, χάνεται η πραγματική εικόνα και ενισχύονται στερεότυπα.